روش‌های مقابله با خشم

علل بروز پرخاشگری و راه‌های مقابله با آن

کارشناسان علوم اجتماعی چند سالی است که نسبت به تبعات خشم فروخورده و پرخاشگری نوجوانان و جوانان در کشورمان هشدار می‌دهند. از دید آن‌ها رفتارهای بیرونی که هر روز دامنه و شدت بیش‌تری می‌یابند، تنها قله کوه یخی است که از آب بیرون مانده و اگر هر چه زودتر راه‌های مهار و تخلیه آن را پیدا نکنیم، در آینده‌ای نه چندان دور شاهد آتشفشانی در حال فوران از گدازه‌های خشمی خواهیم بود که نه تنها سلامت روانی عزیزانمان را تهدید می‌کند، بلکه به امنیت روانی جامعه و به دنبال آن سرمایه اجتماعی‌مان نیز آسیب‌های بنیادینی وارد خواهد کرد.

تحقیقات صورت گرفته حاکی از آن هستند که در جامعه کنونی ما پدیده «خشم پنهان» و «تمایل به خشونت» در دختران بیش از پسران وجود دارد و به شدت نیز رو به افزایش است.

عباسعلی باقری، مدیر کل آموزش و پرورش استان تهران در گفت و گو با ایسنا از خشونت خفته در دختران و رفتارهای پرخطر در پسران ابراز نگرانی می‌کند و اظهار دارد: «متاسفانه یک متولی خانواده که در سطح کشور قوی عمل کند، نداریم.»

وی اضافه می‌کند: «در این پژوهش‌ها آمار رفتارهای پرخطر در جمعیت دانش آموزان پسر بسیار بالا است و در مورد دختران، خشونت آمار بالایی دارد. همه این عوامل دست به دست هم داده‌اند تا برای مقابله با آسیب‌های اجتماعی، اقدامات ریشه‌ای و اساسی انجام دهیم.» برای این که بدانیم خشم پنهان چیست و چگونه منجر به رفتاری ضد اجتماعی به نام پرخاشگری می‌شود، با دکتر مریم حناساب زاده اصفهانی، متخصص روانشناسی بالینی به گفت و گو پرداخته‌ایم که در ادامه مطالعه می‌کنید.

خشم همان پرخاشگری است؟

خشم احساسی طبیعی در انسان است که در همه افراد به نوعی برانگیخته می‌شود. اما خشم از مقوله پرخاشگری متفاوت است؛ بدین معنی که خشم یک احساس است، در حالی که پرخاشگری نمود و رفتاری است که بر اساس همین احساس بروز پیدا می‌کند. داشتن خشم به عنوان یک هیجان انسانی اصلا بد و غیرعادی نیست؛ اما پرخاشگری در واقع نوعی مشکل رفتاری محسوب می‌شود.

به چه رفتاری پرخاشگرانه می‌گوییم؟

هر گونه رفتاری که با قصد و نیت قبلی سعی در آسیب رساندن داشته باشد را رفتار پرخاشگرانه می‌گوییم. معمولا انگیزه پرخاشگری ناکامی است. پرخاشگری اشکال متنوعی دارد؛ یعنی برخلاف تصور بسیاری از افراد که پرخاشگری را تنها رفتار خشونت آمیزی مانند کتک کاری، پرتاب شیء یا فحاشی می‌دانند، رفتارهای ساده‌تر همانند قهر کردن نیز خود نوعی رفتار پرخاشگرانه محسوب می‌شود. رفتارهای دیگر همانند نیش زبان، زیر سوال بردن و برچسب زدن هنگامی که به صورت هدفمند انجام شوند، رفتار ورخاشگرانه به شمار می‌آیند. هدفمندی در تعریف رفتار پرخاشگرانه اصل مهمی است؛ به این معنی که طرف مقابل رفتار پرخاشگرانه از هر نوع را با نیت آسیب رسانی انجام دهد.

 

راه‌های مقابله با پرخاشگری

راه‌های مقابله با پرخاشگری

درمورد قصد و نیت صحبت به میان آوردید؛ در دعواهایی که افراد گاهی کنترل خود را از دست می‌دهند، رفتار آسیب رسان پرخاشگری تعریف می‌شود؟

درست است که افراد گاهی کنترل خودشان را از دست می‌دهند، اما به هر حال با نیت آسیب رساندن دست به رفتار خشونت آمیز می‌زنند. در این مواقع، درست است که عنصر خودآگاهی و اراده کمرنگ کم‌رنگ می‌شود و بیش‌تر ممکن است به شکل واکنش باشد اما فرد پرخاشگر بر کارش اشراف دارد و می‌داند از این طریق می‌تواند امتیاز بگیرد یا آسیب بزند. بنابراین ادعای این که فلان رفتار پرخاشگرانه در کنترل من نبود، امری پذیرفتنی نیست زیرا در هر صورت شرط بروز رفتار پرخاشگرانه خارج شدن از حال عادی است.

این که کنترل خود را از دست می‌دهند، دقیقا به چه معنی است؟

این موضوع در افراد مختلف به درجات و طبقه بندی‌های مختلف ممکن است اتفاق بیفتند. گاهی فرد می‌تواند روی رفتار خود کنترل داشته باشد، ولی از پرخاشگری به عنوان یک مکانیسم یا راهکار استفاده می‌کند تا به اهداف خود برسد؛ مثلا من عصبانی نیستم، اما با فریاد از شوهر یا فرزند خود می‌خواهم فلان کار را برای من انجام دهند. زیرا می‌دانم فریاد کشیدن ابزار مناسبی برای رسیدن به خواسته‌هایم است.

حتما بخوانید: اگر اهل کوله گردی ارزان قیمت هستید، این مطلب را از دست ندهید

پرخاشگری در مورد دخترها ویژگی خاصی دارد؟

بحث بر سر همین است که در فرهنگ ما عوامل بازدارنده برای ابراز خشم دختران وجود دارد و نمود خشم در آن‌ها به صورت‌های دیگری دیده می‌شود. به عنوان مثال آمار «خود جرحی» به معنی آسیب رساندن به خود، در دخترها بیش‌تر از پسرها است. مثال‌های بسیاری برای خودجرحی وجود داد؛ به عنوان مثال فرد بدون این که واقعا قصد خودکشی داشته باشد، با تیغ به موازات رگ دست خود خراش‌هایی ایجاد می‌کند. با ناخن بدن خود را می‌خراشد یا رفتاری که بیش از هر رفتار دیگری در فرهنگ ما برای دختران رایح است، قهر کردن می‌باشد که همان طور که پیش‌تر نیز به آن اشاره کردیم، در طبقه بندی رفتارهای پرخاشگرانه قرار می‌گیرد.

 

راه‌های مقابله با پرخاشگری

راه‌های مقابله با پرخاشگری

 

توصیه فرهنگ ما به دختران این است که در شرایط نامطلوب متحمل و بردبار باشند. بنا به تعریف دقیق‌تر، تحمل یعنی بردباری در برابر اتفاقی که بر وفق مراد ما نیست و در آن ناکامی وجود دارد؛ اما با توجه به ناهنجاری‌های جاری، دختران ما در چنین شرایطی حتی خشم خود را نباید ابراز کنند. در حالی که کم‌تر می‌بینیم چنین توصیه‌ای به پسرها شود؛ بنابراین به نظر می‌رسد شدت هیجان خشم در پسرها بیش‌تر است. در صورتی که واقعا این گونه نیست. پسرها فقط راحت‌تر می‌توانند خشم خود را ابراز کنند چون هنجارهای اجتماعی ما اجازه بیش‌تری برای بروز خشم به پسرها داده است.

خشمی که تخلیه شود چه کمکی می‌تواند به فرد کند و چه تفاوتی با خشم پنهان دارد؟

بسیاری از افراد دچار این اشتباه می‌شوند که راه تخلیه خشم تنها رفتار پرخاشگرانه است؛ اما خشم انرژي است که باید رها شود. راه‌های بسیاری برای تخلیه خشم وجود دارد، از جمله آن‌ها می‌توان به رقصیدن، آواز خواندن، پرزش کردن، حضور در ورزشگاه‌ها و … اشاره کرد. خشم انرژی سرگردانی است که اگر در فرد باقی بماند، به او آسیب می‌زند و وقتی بیرون می‌آید، به نوعی حل و فصل می‌شود، فقط باید راه درست تخلیه آن را دانست.

روش دیگر آن است که همین رفتار خشم آلود بتواند در شرایطی بی‌خطر امکان بروز پیدا کند. به عنوان مثال خشم می‌تواند به صورت کوبیدن مشت به بالش یا کیسه بوکس باشد چون همراه با کارهایی از این دست، انرژی بدنی تخلیه می‌شود. فعالیت‌های ورزشی بر بسیاری از هیجانات از جمله خشم غلبه می‌کنند.

تفاوت‌های بیولوژیکی و هورمونی تا چه حد در انباشت و بروز خشم بین دخترها و پسرها تفاوت ایجاد می‌کند؟

هورمون تستوسترون مردانه رابطه نزدیکی با پرخاشگری دارد؛ ولی وجود تستوسترون بیش‌تر در مردان به معنای این نیست که مردها الزاما باید پرخاشگرتر باشند. زیرا تنها زمینه مساعدتری برای بروز پرخاشگری در آن‌ها ایجاد می‌شود؛ به عنوان مثال فردی با داشتن ژن دیابت برای ابتلا به بیماری استعداد بیش‌تری دارد، با چاقی، کم تحرکی و تغذیه نادرست امکان ابتلا به بیماری در او بالا می‌رود. پس با این حساب وجود برخی مواد شیمیایی در خون دلیل کافی برای بروز پرخاشگری نیست و هورمون‌های مردانه تنها آمادگی و زمینه بیش‌تری برای پرخاشگری فراهم می‌کنند.

خشم فروخورده چه عواقبی بر زندگی افراد دارد؟

هر هیجان منفی همانند خشم که ابراز نشده و بلعیده می‌شود، آثار خاص خود را دارد. در بیماری‌هایی با نام «سایکوسوماتیک» یا «روان تنی» حتی می‌توان گفت کدام هیجان سبب بروز کدام علائم جسمانی می‌شود. به عنوان مثال مشکلات پوستی نظیر خارش یا کهیر به خشم نسبت داده می‌شوند، همین طور که مشکلات گوارشی را به اضطراب نسبت می‌دهند. در نگاهی کلی، انرژی منفی درون فرد، به مانند فنری است که هر آن فشرده‌تر می‌شود. روزی می‌رسد که تحمل این فنر تمام می‌شود و این همان حالتی است که به آن «خشم انفجاری» یا «از کوره در رفتن» می‌گوییم.

 

راه های مقابله با پرخاشگری

راه های مقابله با پرخاشگری

چگونه می‌توان از تبدیل خشم به پرخاشگری جلوگیری به عمل آورد؟

اولین قدم در این راه خودآگاهی است؛ یعنی فرد باید بداند چه زمانی عصبانی می‌شود و علائم جسمی، فکری و رفتاری خود را حین بالا گرفتن خشم بشناسد. در گام بعدی باید راه‌هایی را بشناسد که در آستانه عصبانیت بتوانند پرخاشگری او را مهار کنند. دقیقا مثل این که شما هنگام رانندگی به شیبی می‌رسید. در مرحله اول باید درک کنید که به شیب رسیده‌اید. ترمز کردن پیش از رسیدن به شیب آسان‌تر از زمانی است که به اواسط آن رسیده‌اید. هرقدر در این شیب پیش بروید، سرعت بیش‌تر و در نتیجه ترمز کردن دشوارتر خواهد بود. در نهایت به جایی می‌رسید که دیگر نمی‌توانید ترمز کنید و این همان نقطه‌ایست که کنترل ماشین را از دست می‌دهید.

شناختن و به کار انداختن عوامل کنترل خشم مهم‌ترین بخش کار است. بهترین اقدان در این زمینه ایجاد وقفه است تا سیستمی که فرد را به سوی خشم می‌راند، برای چند لحظه متوقف شود. نوشیدن یک لیوان آب یا ترک موقت محیط از اولین عوامل کنترل کننده خشم هستند. باقی راهکارها بیش‌تر به شخصیت فرد و مسئله‌ای باز می‌کردد که سبب ناکامی وی شده است که در صورت حاد بودن، وارد شیوه‌های درمانی خواهد شد.

برخی افراد آستانه تحمل پایینی دارند و زود از کوره در می‌روند و با هر موضوع بی‌اهمیت یا کم اهمیتی شروع به پرخاشگری می‌کنند. در چنین شرایطی درمانگر باید دلیل یابی کند. گاهی بروز چنین رفتارهایی درمانی متناسب از سوی درمانگر پیشنهاد می‌شود. ضمن این که ممکن است دلیل اصلی در تغییرات خلقی، عدم تعادل در نوعی واسطه عصبی – شیمیایی باشد که برای درمان از جمله روش‌های دیگر دارو نیز تجویز می‌شود.

برخی کارشناسان بر این باورند که در فرهنگ ما راه‌های تخلیه خشم دختران بسته است و به دختران اجازه تخلیه خشم داده نمی‌شود؛ در نتیجه خشم دختران به اشکال دیگری نمود پیدا می‌کنند. مثال بارز آن رفتن به ورزشگاه‌ها است؛ یکی از راه‌های تخلیه خشم، خصوصا بین جوانان که در کشورهای توسعه یافته این روزها بسیار به آن اهمیت می‌دهند، رفتن به ورزشگاه‌ها برای دیدن مسابقات و تشویف تیم‌هاست. خشم باید تخلیه شود؛ آن هم به صورت درست نه به صورت خشونت تا به پرخاشگری تبدیل نشود.

حال اگر فرض کنیم در یک بازی رقابتی همه بتوانند شرکت کنند و فریاد بکشند و خوشحالی یا هر هیجان خود را بیرون بریزند، در واقع بسیار کمک می‌کند تا خشم به رفتار خشونت آمیز تبدیل نشود. این کار در کشور ما برای دخترها امکان ندارد. ورزش کردن نیز راه دیگریست که با استفاده از آن به خوبی می‌توان تنش و پرخاشگری را مهار کرد.

منبع: برترین‌ها




دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *